Thuế GTGT Là Gì? 4 Mức Thuế Suất Và Cách Tính Cơ Bản Năm 2026

Giới thiệu

Thuế giá trị gia tăng (GTGT), hay còn gọi là VAT, là loại thuế xuất hiện trong hầu hết mọi hóa đơn mua bán hàng hóa, dịch vụ tại Việt Nam. Dù vậy, không phải ai cũng hiểu rõ bản chất của loại thuế này, cũng như vì sao cùng một mặt hàng nhưng có nơi ghi thuế suất 8%, có nơi lại ghi 10%. Bài viết này dành cho người mới bắt đầu tìm hiểu về thuế GTGT, tổng hợp các mức thuế suất áp dụng năm 2026 và cách tính cơ bản.

Thuế GTGT là gì?

Thuế giá trị gia tăng là một loại thuế gián thu, được tính trên phần giá trị tăng thêm của hàng hóa, dịch vụ phát sinh trong quá trình từ sản xuất, lưu thông đến tiêu dùng. Gọi là "thuế gián thu" vì người nộp thuế vào ngân sách nhà nước (doanh nghiệp, người bán) không phải là người thực sự gánh chịu thuế — người tiêu dùng cuối cùng mới là người trả khoản thuế này, thông qua giá bán hàng hóa, dịch vụ.

Ví dụ đơn giản: khi bạn mua một sản phẩm giá 110.000 đồng (đã bao gồm thuế GTGT 10%), thực chất giá trị hàng hóa là 100.000 đồng và 10.000 đồng còn lại là thuế GTGT mà người bán có trách nhiệm thu hộ và nộp lại cho nhà nước.

Bốn mức thuế suất thuế GTGT năm 2026

Theo quy định hiện hành, thuế GTGT tại Việt Nam có 4 mức thuế suất áp dụng:

1. Mức 0%

Áp dụng cho hàng hóa, dịch vụ xuất khẩu — tức hàng hóa từ Việt Nam bán cho tổ chức, cá nhân ở nước ngoài và tiêu dùng ngoài lãnh thổ Việt Nam. Mục đích là khuyến khích xuất khẩu, giúp hàng Việt Nam cạnh tranh tốt hơn về giá trên thị trường quốc tế.

2. Mức 5%

Áp dụng cho các nhóm hàng hóa, dịch vụ thiết yếu phục vụ đời sống và sản xuất cơ bản, ví dụ: nước sạch phục vụ sản xuất và sinh hoạt, phân bón, thức ăn gia súc, thiết bị y tế, sách giáo khoa, một số dịch vụ khoa học công nghệ... Đây là mức ưu đãi nhằm hỗ trợ các lĩnh vực thiết yếu.

3. Mức 8%

Đây là mức giảm 2% so với mức phổ thông 10%, theo chính sách hỗ trợ phục hồi kinh tế (gần nhất là Nghị định 174/2025/NĐ-CP), áp dụng cho hầu hết hàng hóa, dịch vụ đang chịu thuế suất 10% — trừ một số nhóm ngành không được giảm (quy định cụ thể tại Phụ lục I, II của nghị định, thường gồm các lĩnh vực như bất động sản, chứng khoán, tài chính - ngân hàng, viễn thông, khai khoáng, hàng hóa chịu thuế tiêu thụ đặc biệt...). Chính sách này hiện có hiệu lực đến hết 31/12/2026.

4. Mức 10%

Là mức thuế suất phổ thông, áp dụng cho hàng hóa, dịch vụ không thuộc diện được hưởng mức 0%, 5% hoặc chính sách giảm 8%.

Cách xác định thuế suất áp dụng cho một mặt hàng

Với người mới, cách đơn giản nhất để xác định đúng mức thuế suất là:

Kiểm tra mặt hàng/dịch vụ có thuộc danh mục ưu đãi 0% (xuất khẩu) hoặc 5% (thiết yếu) theo văn bản pháp luật hiện hành hay không.
Nếu không, kiểm tra tiếp mặt hàng có thuộc nhóm được giảm 2% (còn 8%) theo chính sách hỗ trợ hiện hành hay không — lưu ý loại trừ các ngành nằm trong phụ lục không được giảm.
Nếu không thuộc hai trường hợp trên, áp dụng mức thuế suất phổ thông 10%.

Trong thực tế, kế toán nên tra cứu trực tiếp trên hóa đơn đầu vào của nhà cung cấp hoặc văn bản hướng dẫn mới nhất của cơ quan thuế, vì danh mục hàng hóa áp dụng từng mức thuế có thể được điều chỉnh theo từng giai đoạn.

Hai phương pháp tính thuế GTGT phải nộp

Phương pháp khấu trừ

Áp dụng với doanh nghiệp thực hiện đầy đủ chế độ kế toán, hóa đơn, chứng từ theo quy định. Công thức:

Thuế GTGT phải nộp = Thuế GTGT đầu ra − Thuế GTGT đầu vào được khấu trừ

Trong đó:

Thuế GTGT đầu ra = Giá tính thuế của hàng hóa, dịch vụ bán ra × Thuế suất
Thuế GTGT đầu vào = Tổng số thuế GTGT ghi trên hóa đơn mua hàng hóa, dịch vụ, đủ điều kiện khấu trừ theo quy định

Ví dụ: Trong kỳ, doanh nghiệp bán ra hàng hóa với thuế GTGT đầu ra là 50 triệu đồng, đồng thời mua nguyên vật liệu đầu vào với thuế GTGT là 30 triệu đồng. Thuế GTGT phải nộp = 50 − 30 = 20 triệu đồng.

Phương pháp trực tiếp

Thường áp dụng cho hộ, cá nhân kinh doanh hoặc doanh nghiệp có doanh thu chưa đủ điều kiện áp dụng phương pháp khấu trừ. Thuế GTGT phải nộp được tính bằng doanh thu nhân với tỷ lệ phần trăm ấn định theo từng ngành nghề (tỷ lệ này khác nhau tùy lĩnh vực: thương mại, dịch vụ, sản xuất...).

Ai là người phải nộp thuế GTGT?

Về nguyên tắc, tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ chịu thuế GTGT là người có nghĩa vụ kê khai, nộp thuế GTGT vào ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, như đã nói ở trên, bản chất thuế GTGT là thuế gián thu — người tiêu dùng cuối cùng mới là người thực sự gánh chịu khoản thuế này thông qua giá mua hàng hóa, dịch vụ.

Một điểm mới cần lưu ý năm 2026

Năm 2026 là năm bản lề khi Luật Thuế GTGT 2024 chính thức đi vào thực tiễn, với một số thay đổi đáng chú ý về căn cứ tính thuế, đặc biệt với nhóm mặt hàng phân bón (chuyển từ không chịu thuế sang chịu thuế 5%) và một số dịch vụ liên quan xuất khẩu. Kế toán và chủ doanh nghiệp nên cập nhật thường xuyên các văn bản hướng dẫn thi hành để áp dụng đúng mức thuế suất, tránh sai sót khi xuất hóa đơn và kê khai thuế.

Ứng dụng thực tế cho người mới bắt đầu

Khi xuất hóa đơn bán hàng: luôn kiểm tra kỹ mặt hàng thuộc nhóm thuế suất nào trước khi lập hóa đơn, tránh áp sai mức thuế dẫn đến phải điều chỉnh, ảnh hưởng đến số thuế phải nộp và uy tín với khách hàng.
Khi nhận hóa đơn đầu vào: kiểm tra thuế suất trên hóa đơn có hợp lý với loại hàng hóa, dịch vụ mua vào hay không, để đảm bảo điều kiện khấu trừ thuế GTGT đầu vào.
Khi lập kế hoạch tài chính: doanh nghiệp cần tính toán ảnh hưởng của các mức thuế suất khác nhau đến giá bán và biên lợi nhuận, đặc biệt với chính sách giảm thuế 8% chỉ có hiệu lực đến hết năm 2026.

Kết luận

Thuế GTGT tuy xuất hiện quen thuộc trong đời sống hàng ngày nhưng lại có nhiều mức thuế suất và quy định chi tiết mà người mới bắt đầu cần nắm rõ. Ghi nhớ 4 mức thuế suất 0%, 5%, 8%, 10% cùng nguyên tắc xác định đối tượng áp dụng là bước nền tảng để làm đúng công việc xuất hóa đơn, kê khai và nộp thuế, đồng thời tránh được các sai sót phổ biến có thể dẫn đến rủi ro về thuế cho doanh nghiệp.