Tài chính

Lập Kế Hoạch Thu Tiền Thực Tế Bằng Excel Và AI Cho SME


Mục lục (8 mục)

Cuối tháng, kế toán trình sếp báo cáo: doanh thu tháng 10 đạt 500 triệu, đẹp hơn kế hoạch. Nhưng sáng hôm sau, thủ quỹ báo tài khoản chỉ còn đủ trả lương, chưa đủ trả nhà cung cấp. Sếp hỏi: "Doanh thu cao vậy sao không có tiền?"

Câu chuyện này lặp lại ở rất nhiều SME. Nguyên nhân thường không phải do ai làm sai, mà do doanh nghiệp đang dự báo doanh thu trong khi thứ cần dự báo là tiền về. Bài này hướng dẫn bạn lập kế hoạch thu tiền thực tế bằng Excel, rồi dùng AI để rà lại các giả định, theo từng bước đủ đơn giản để làm ngay trong tuần này.

Vì sao dự báo doanh thu không bằng dự báo tiền về

Ghi nhận doanh thu là thời điểm bạn xuất hóa đơn, giao hàng, chuyển giao quyền kiểm soát hàng hóa/dịch vụ cho khách. Thu tiền là thời điểm tiền thực sự vào tài khoản. Giữa hai mốc này là công nợ phải thu, và khoảng cách giữa chúng chính là chỗ dòng tiền "rò rỉ".

Ví dụ minh họa (số tròn, không phải số liệu doanh nghiệp thực): Công ty X bán hàng cho khách có điều khoản trả chậm 30–60 ngày.

Chỉ tiêu tháng 10Số tiền (triệu đồng)
Doanh thu ghi nhận500
Tiền thực thu trong tháng 10320
Trong đó: thu từ hàng bán tháng 10100
Trong đó: thu từ công nợ các tháng trước220
Doanh thu tháng 10 chưa thu (chuyển sang công nợ)400

Lưu ý: ví dụ này còn cho thấy một điều thú vị là tiền thu trong tháng 10 chủ yếu đến từ hàng bán các tháng trước. Vì vậy dự báo tiền về của tháng sau phụ thuộc vào công nợ hiện có và thói quen trả tiền của từng khách, chứ không phụ thuộc vào kế hoạch doanh thu.

Nếu bạn lập kế hoạch chi (trả lương, nhà cung cấp, thuế, trả lãi) dựa trên doanh thu 500 triệu, bạn đang tiêu một khoản tiền chưa có trong tay.

Bước 1: Xuất dữ liệu công nợ 6 tháng và tính tỷ lệ thu theo 30/60/90 ngày

Mục tiêu của bước này là trả lời câu hỏi: "Trung bình, khách của tôi trả tiền sau bao lâu, và bao nhiêu phần trăm trả đúng hạn?"

Dữ liệu cần xuất từ phần mềm kế toán/ERP (hoặc sổ chi tiết công nợ 131), mỗi dòng là một hóa đơn, gồm các cột:

  • Mã khách hàng / Tên khách hàng
  • Số hóa đơn, Ngày hóa đơn
  • Giá trị hóa đơn
  • Ngày thu tiền thực tế (nếu thu nhiều đợt thì tách thành nhiều dòng)
  • Số tiền thu

Thêm 2 cột tính toán trong Excel:

Số ngày thu = Ngày thu tiền - Ngày hóa đơn Nhóm thu = IF(Số ngày thu<=30,"0-30",IF(Số ngày thu<=60,"31-60",IF(Số ngày thu<=90,"61-90",">90")))

Dựng Pivot Table:

  1. Chọn toàn bộ bảng dữ liệu → Insert → PivotTable.
  2. Kéo Tên khách hàng vào Rows.
  3. Kéo Nhóm thu vào Columns.
  4. Kéo Số tiền thu vào Values (Sum).
  5. Chuột phải vào bảng → Show Values As → % of Row Total để ra tỷ lệ theo từng khách.

Kết quả là một bảng cho biết, ví dụ, khách A thu 60% trong 30 ngày, 30% trong 31–60 ngày, 10% sau 60 ngày; khách B lại trả rất chậm. Đây chính là "hồ sơ thanh toán" của từng khách, nền tảng cho toàn bộ kế hoạch.

Lưu ý chuyên môn: nên loại các hóa đơn bất thường (bán một lần, tranh chấp, hàng trả lại) ra khỏi mẫu tính tỷ lệ, hoặc đánh dấu riêng, để không làm lệch tỷ lệ chung. Với khách mới chưa đủ 6 tháng dữ liệu, dùng điều khoản hợp đồng làm giả định ban đầu và ghi chú rõ.

Bước 2: Lập lịch thu tiền theo tuần cho 13 tuần

13 tuần (khoảng một quý) là khung phổ biến vì đủ dài để thấy trước "vùng thiếu tiền" mà vẫn đủ ngắn để dự báo có độ tin cậy.

Cấu trúc sheet "Lich_Thu_13_Tuan":

CộtNội dung
ATên khách hàng (mỗi khách một dòng)
BCông nợ đầu kỳ (từ sổ công nợ)
CDoanh thu dự kiến theo tháng/tuần
D–FÔ giả định (tô màu vàng): % thu trong 30 ngày, % thu 31–60 ngày, % thu 61–90 ngày
G–STuần 1 đến Tuần 13: số tiền dự kiến thu
TTổng thu 13 tuần

Quy ước quan trọng: mọi ô giả định bạn có thể thay đổi đều tô màu vàng và nằm ở vùng riêng. Ô công thức không tô màu và không ai được sửa tay. Nhờ vậy khi cần thay đổi kịch bản, bạn chỉ chỉnh ô vàng, tránh phá công thức.

Cách tính cho từng tuần (cách đơn giản): với mỗi hóa đơn/khoản công nợ, tuần thu dự kiến = tuần phát sinh + số tuần chậm trả tương ứng với từng nhóm tỷ lệ. Ví dụ khách A có 60% trả trong 30 ngày (khoảng 4 tuần), thì 60% giá trị hóa đơn được đưa vào tuần thứ 4 sau ngày xuất hóa đơn. Bạn có thể dùng hàm SUMIFS hoặc SUMPRODUCT để cộng dồn theo tuần.

Dòng cuối bảng nên có:

  • Tổng thu dự kiến mỗi tuần
  • Tổng chi bắt buộc mỗi tuần (lương, thuế, nhà cung cấp đến hạn, trả nợ vay)
  • Chênh lệch và số dư tiền lũy kế

Chỉ cần nhìn dòng số dư lũy kế bạn sẽ biết tuần nào "đỏ".

Bước 3: Xây 3 kịch bản

Một con số duy nhất luôn sai. Vì vậy hãy lập 3 kịch bản bằng cách đổi ô giả định màu vàng.

Kịch bản 1: Cơ sở. Dùng tỷ lệ thu thực tế rút ra từ Pivot ở Bước 1.

Kịch bản 2: Khách trả chậm thêm 15 ngày. Dịch toàn bộ lịch thu lùi khoảng 2 tuần. Trong Excel, thêm một ô giả định "Số tuần chậm thêm" và cộng vào công thức xác định tuần thu.

Kịch bản 3: Một khách lớn vỡ kế hoạch thanh toán.

Ví dụ minh họa (số giả định): giả sử khách K chiếm 30% doanh thu của Công ty X và đột ngột trả chậm thêm 30 ngày.

Chỉ tiêu (triệu đồng)Cơ sởKịch bản 3
Tiền thu dự kiến tháng 11400280
Chi bắt buộc tháng 11350350
Chênh lệch dòng tiền tháng+50-70

Trong ví dụ này, chỉ một khách chậm thanh toán đã đủ biến dòng tiền tháng từ dương thành âm. Mục đích của kịch bản 3 không phải để dọa mình, mà để trả lời trước câu hỏi: "Nếu chuyện này xảy ra, tôi có sẵn phương án gì: hạn mức vay ngắn hạn, hoãn chi, thu hồi sớm, đàm phán lại điều khoản?"

Dùng AI rà giả định: prompt mẫu

Sau khi có file, bạn có thể nhờ AI đóng vai "người phản biện" để soi các giả định. Lưu ý: hãy ẩn danh dữ liệu trước khi gửi (đổi tên khách thành Khách A, B, C; không đưa mã số thuế, số tài khoản, thông tin nhạy cảm). Chỉ nên dùng công cụ AI phù hợp với chính sách bảo mật của công ty.

Bạn là chuyên gia phân tích dòng tiền cho doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam. Dưới đây là bảng giả định lập kế hoạch thu tiền 13 tuần của tôi (đã ẩn danh tên khách hàng): [Dán bảng: Khách | Tỷ lệ thu 0-30 ngày | 31-60 ngày | 61-90 ngày | Ghi chú nguồn] Nhiệm vụ: 1. Chỉ ra giả định nào THIẾU CĂN CỨ (ví dụ: tỷ lệ cao bất thường, lấy từ ít hơn 3 hóa đơn, không có dữ liệu lịch sử). 2. Với mỗi giả định thiếu căn cứ, đề xuất CÁCH KIỂM CHỨNG cụ thể (dữ liệu nào cần lấy, đối chiếu với chứng từ nào). 3. Nêu các rủi ro tôi có thể đang bỏ sót (tính mùa vụ, tập trung khách hàng, điều khoản hợp đồng, khách hàng có dấu hiệu khó khăn). 4. Trình bày dạng bảng: Giả định | Vấn đề | Cách kiểm chứng | Mức ưu tiên. Lưu ý: không tự bịa số liệu; nếu thiếu dữ liệu, hãy nói rõ là thiếu.

AI làm tốt: phát hiện giả định "lạc quan bất thường", gợi ý góc nhìn rủi ro, liệt kê câu hỏi cần kiểm tra.

AI không làm được: AI không biết khách K sắp gặp khó khăn tài chính, không biết hợp đồng nào đang tranh chấp, và quan trọng nhất là không thay thế việc đối chiếu với sổ phụ ngân hàng. Mọi con số "thực thu" phải khớp với sổ phụ; AI chỉ là người hỗ trợ đặt câu hỏi. Quyết định cuối cùng vẫn thuộc về kế toán và ban lãnh đạo.

Checklist hành động khi tiền thu thực tế lệch kế hoạch quá 10%

Mỗi tuần, so sánh thu thực tế (từ sổ phụ ngân hàng) với kế hoạch. Nếu lệch quá 10%, đi theo checklist sau:

  • Xác định nguồn lệch: lệch do khách nào, hóa đơn nào, bao nhiêu tiền?
  • Phân loại nguyên nhân: chậm trả tạm thời, tranh chấp hàng/chất lượng, thiếu chứng từ, hay khách khó khăn tài chính?
  • Liên hệ khách ngay trong ngày: xác nhận ngày thanh toán cụ thể bằng văn bản/email, không chỉ hứa miệng.
  • Cập nhật ô giả định màu vàng và chạy lại 3 kịch bản.
  • Rà soát khoản chi: khoản nào hoãn được, khoản nào bắt buộc (lương, thuế, bảo hiểm)?
  • Chuẩn bị phương án bù tiền: hạn mức vay ngắn hạn, đàm phán gia hạn với nhà cung cấp, thu hồi sớm có ưu đãi.
  • Xem lại chính sách bán hàng: có nên siết hạn mức công nợ, yêu cầu đặt cọc, hoặc tạm dừng giao hàng với khách quá hạn?
  • Báo cáo ban lãnh đạo kèm số liệu và đề xuất, không chỉ báo "bị lệch".
  • Ghi nhận bài học: điều chỉnh tỷ lệ thu cho kỳ sau nếu lệch mang tính hệ thống.

Câu hỏi thường gặp

Kế hoạch thu tiền thực tế khác gì báo cáo lưu chuyển tiền tệ? Báo cáo lưu chuyển tiền tệ phản ánh những gì đã xảy ra. Kế hoạch thu tiền là công cụ nhìn về phía trước, cập nhật hằng tuần để quản trị thanh khoản.

Công ty mới thành lập chưa có 6 tháng dữ liệu thì làm sao? Dùng điều khoản thanh toán trong hợp đồng làm giả định ban đầu, áp dụng biên an toàn thận trọng, và cập nhật dần khi có dữ liệu thực.

Nên cập nhật kế hoạch bao lâu một lần? Tối thiểu hằng tuần: cập nhật số thực thu của tuần vừa qua và dời cửa sổ dự báo thêm một tuần (rolling 13 tuần).

Có cần phần mềm đắt tiền không? Không. Excel với Pivot Table và vài công thức SUMIFS là đủ cho phần lớn SME. Phần mềm chỉ cần khi số lượng khách và hóa đơn quá lớn.

Có nên đưa dữ liệu công nợ thật lên công cụ AI không? Nên ẩn danh (đổi tên khách, bỏ mã số thuế, số tài khoản) và tuân thủ chính sách bảo mật nội bộ. Dữ liệu càng nhạy cảm càng cần thận trọng.

AI có thể tự dự báo thay tôi không? AI hỗ trợ rà soát giả định và gợi ý rủi ro, nhưng không thay thế phán đoán chuyên môn và việc đối chiếu số liệu với sổ sách, sổ phụ ngân hàng.

Kết luận

Doanh thu cho biết bạn bán được bao nhiêu, còn kế hoạch thu tiền thực tế cho biết bạn có đủ tiền để sống và phát triển hay không. Quy trình gồm ba việc: tính tỷ lệ thu thật từ dữ liệu 6 tháng, lập lịch 13 tuần với các ô giả định rõ ràng, và chạy 3 kịch bản để biết trước điểm gãy. Thêm AI vào vai người phản biện giả định, nhưng luôn chốt lại bằng sổ phụ ngân hàng và phán đoán của kế toán.

Nếu bạn muốn học cách xây dựng các mẫu Excel dòng tiền và ứng dụng AI vào công việc kế toán – tài chính một cách thực chiến, hãy tìm hiểu các khóa học và công cụ trên ecostartupai.com.

Lưu ý: Các số liệu trong bài chỉ mang tính minh họa. Khi áp dụng, hãy dùng dữ liệu thực của doanh nghiệp bạn và tham khảo ý kiến chuyên môn phù hợp.

Bài viết liên quan

Ngân Sách Tiền Mặt Hằng Tháng Bằng Excel Và AI Cho SME
Tài chính19/11/2026

Ngân Sách Tiền Mặt Hằng Tháng Bằng Excel Và AI Cho SME

Hướng dẫn lập ngân sách tiền mặt hằng tháng bằng Excel và AI cho SME, phân loại chi phí, đặt quỹ dự phòng và prompt mẫu dùng ngay.

Báo Cáo Dòng Tiền Tuần Bằng Excel Và AI: Mẫu Cảnh Báo Ngưỡng Tiền Tối Thiểu
Tài chính18/11/2026

Báo Cáo Dòng Tiền Tuần Bằng Excel Và AI: Mẫu Cảnh Báo Ngưỡng Tiền Tối Thiểu

Hướng dẫn lập báo cáo dòng tiền tuần bằng Excel, đặt ngưỡng tiền tối thiểu và dùng AI viết cảnh báo sớm cho chủ doanh nghiệp nhỏ.

Dự Báo Tồn Kho Bằng Excel Và AI Cho SME: Tránh Ứ Vốn Và Thiếu Hàng
Tài chính17/11/2026

Dự Báo Tồn Kho Bằng Excel Và AI Cho SME: Tránh Ứ Vốn Và Thiếu Hàng

Hướng dẫn dự báo nhu cầu tồn kho bằng Excel và AI cho SME: tính mức tồn an toàn, điểm đặt hàng lại và cách tránh ứ vốn trong kinh doanh.